Το τελευταίο αντίο στην Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μια από τις σημαντικότερες γυναικείες μορφές της ιστορικής επιστήμης και της διανόησης, όχι μόνον στην Ελλάδα, αλλά και στο διεθνές στερέωμα, έδωσαν σήμερα στη Μητρόπολη Αθηνών η ελληνική Πολιτεία, ο πολιτικός κόσμος κι εκπρόσωποι από την ελληνική επιχειρηματική κοινωνία και την ακαδημαϊκή κοινότητα, σε αναγνώριση της μακράς και ανείπωτης προσφοράς της.
Την εξόδιο ακολουθία, που τελέσθηκε δημόσια δαπάνη, χοροστατούντος του αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου, παρακολούθησαν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης -ο οποίοι εκφώνησαν επικήδειες ομιλίες- συνοδευόμενος από τη σύζυγό του Μαρέβα Γκραμπόφσκι, ο αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Κώστας Χατζηδάκης, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο υπουργός Ανάπτυξης Άκης Θεοδωρικάκος και, μεταξύ άλλων, η υφυπουργός Μετανάστευσης, Σέβη Βολουδάκη, ο περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς, η πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, η Μαριάννα Λάτση, ο εφοπλιστής Θανάσης Μαρτίνος, ο αντιδήμαρχος Οικονομικού Προγραμματισμού του Δήμου Αθηναίων, Γιώργος Γιάνναρος, ο πρώην πρύτανης του ΕΚΠΑ, Θεόδωρος Φορτσάκης, ο νυν πρύτανης Γεράσιμος Σιάσος, ο περιφερειάρχης Στερεάς Ελλάδας, Φάνης Σπανός, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ, Δημήτρης Μάντζος, ο πρώην υπουργός Άμυνας, Νίκος Αποστολάκης, η βουλευτής Θεοδώρα Τζάκρη, η πρώην υπουργός Άντζελα Γκερέκου κι από τον καλλιτεχνικό κόσμο ο Γιώργος Νταλάρας κι η Μιμή Ντενίση.
Αρκετοί δήμαρχοι από πολλές περιοχές της Αττικής και την Ελλάδα παρακολούθησαν επίσης την τελετή, καθώς η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ είχε τιμηθεί και ανακηρυχθεί επίτιμη δημότης σε πολλές πόλεις της χώρας μας.
Παράλληλα, αρκετοί πολίτες πέρασαν το κατώφλι της Μητρόπολης, αλλά και στάθηκαν υπομονετικά έξω από τη Μητρόπολη, περιμένοντας το πέρας της τελετής, προκειμένου με ένα θερμό και ειλικρινές χειροκρότημα να αποτίσουν φόρο τιμής στην αξιομνημόνευτη τούτη προσωπικότητα.
Η συγκίνηση των παρισταμένων κατά την έξοδο της σορού στο φέρετρο που ήταν σκεπασμένο με τη γαλανόλευκη, αλλά και τη γαλλική σημαία, ήταν απτή απόδειξη της μεγάλης εκτίμησης που έχαιρε πάνδημα η Ελένη Γλυκατζη- Αρβελέρ. Η οποία στη μακρά πορεία της ζωής της συνδέθηκε με σημαντικούς σταθμούς και προσωπικότητες της νεότερης πορείας της χώρας μας, ακόμη κι εάν σε μεγάλο βαθμό σταδιοδρόμησε στο εξωτερικό.
Μέσα από τις ακαδημαϊκές μελέτες της και τις δημόσιες παρεμβάσεις της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ εξακτίνωσε πέρα από μια ανανεωμένη και ιδιαίτερη προσέγγιση για το Βυζάντιο, παράλληλα. και μια θετική εικόνα για τη διανόηση της νεότερης Ελλάδας, λειτουργώντας ως πρεσβευτής της σε διεθνές επίπεδο. Τολμηρή προσωπικότητα, είχε το θάρρος να διατυπώνει τη γνώμη της ακόμη και με ρηξικέλευθο τρόπο σε στιγμές κρίσιμες -από τη θητεία της στη Σορβόννη, ίσαμε τις παρεμβάσεις της στον δημόσιο διάλογο την εποχή των μνημονίων.
Αυτό τόνισε και στον επικήδειό του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, επισημαίνοντας πως η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πέρασε στην αιωνιότητα των σημαντικών Ελληνίδων. Όπως υπογράμμισε, υπήρξε μια ιστορικός που ήθελε να αναμετρηθεί με την ιστορία κι η οποία είχε διαγράψει από το λεξιλόγιό της τη λέξη “αδύνατον”. Ο εφησυχασμός για εκείνη είναι δειλία και δεν ήταν καθόλου δειλή και έθετε όλες τις αλήθειες κάτω από την επιστημονική βάσανο με μόνο γνώμονα τον ορθολογισμό.
Όπως τόνισε ο κ. Τασούλας, η εκλιπούσα έκανε τα αδύνατα δυνατά στο πεδίο της Ιστορίας, ανέσκαψε και έφερε στο προσκήνιο αλήθειες που η Ελλάδα κι η Δύση είχαν ξεχάσει και ανέδειξε την ενότητα και συνέχεια του Ελληνισμού. Παράλληλα, απέδειξε εξ υπαγωγής την ενότητα Ευρώπης και Ελλάδας, μας έμαθε πως το Βυζάντιο ήταν η πρώτη ελληνική αυτοκρατορία μας και μας πρόσφερε τη σύγχρονη μορφή της ελληνικής γλώσσας και την ορθοδοξία, δύο στοιχεία που συνιστούν τη βάση της ελληνικής ταυτότητας. Τέλος, επισήμανε τη διαρκή προτροπή της Γλύκατζη – Αρβελέρ να αναγνωρίσουμε το αγαθό της ενότητας και συνεννόησης.
Ο αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος μετέφερε εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου τον ύστατο χαιρετισμό στη μεγάλη Ελληνίδα που κόσμησε τη Ρωμιοσύνη και την αδιάσπαστη συνέχεια του γένους, με ένα μνημειώδες εκλαϊκευμένο έργο, που ταυτόχρονα υπηρετούσε την επιστήμη.
Ο Κ.ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ
«Εκατό χρόνια ζωής γεμάτης από έρευνα, από γνώσεις, από στοχασμό. Από προσφορά στον πολιτισμό και στα κοινά. Μέσα σε δρόμους ανηφορικούς και δύσβατους, τους οποίους ποτέ μα ποτέ δεν φοβήθηκε». Με αυτά τα λόγια ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ξεκίνησε τον επικήδειο που εκφώνησε στην εξόδιο ακολουθία της Ελένης Γκλύκατζη-Αρβελέρ.
«”Όλα όσα πέτυχα κι όσα ονειρεύτηκα, τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα”, έλεγε η Ελένη. Γεύτηκε έτσι μία διαδρομή από τις γειτονιές του Βύρωνα που την έφερε στο κέντρο του κόσμου, έχοντας την αναγνώριση σύσσωμη της ακαδημαϊκής κοινότητας, αλλά και την αγάπη και τον σεβασμό όλων των απλών ανθρώπων και στις δύο πατρίδες της», είπε και συνέχισε:
«Μικρή ήθελε να γίνει μηχανικός, με ειδικότητα στις γέφυρες. Σπούδασε, όμως, φιλοσοφική κι από εκεί στο Παρίσι έγινε καθηγήτρια βυζαντινής ιστορίας, μετά η πρώτη γυναίκα πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, κι ακόμα καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού, εμπειρογνώμων της UNESCO, πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, επικεφαλής του Κέντρου Pompidou, του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης, του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι, πρόεδρος εδώ του Εθνικού Θεάτρου, αλλά και για πολλά χρόνια του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών, αλλά και μέλος της Ακαδημίας και των Ακαδημιών της Βρετανίας, του Βελγίου, του Βερολίνου και της Βουλγαρίας.
Σκέφτομαι ότι η γυναίκα, την οποία αποχαιρετούμε τώρα, πέτυχε τελικά να γίνει αυτό που αρχικά ήθελε: μια “γέφυρα”. Μια “γέφυρα” ανάμεσα στα προσφυγικά της Αθήνας και στις πρωτεύουσες του κόσμου.
Ένας επιστημονικός “κρίκος”, άλλη μια “γέφυρα”, που αποκατέστησε την ιστορική συνέχεια του έθνους μας μέσω της ανάδειξης του Βυζαντίου ως αναπόσπαστου στοιχείου της ελληνικής ταυτότητας.
Όπως επίσης και ένας μόνιμος σύνδεσμος της ερευνητικής δουλειάς με τη δημόσια δράση. Και αυτό μακριά από ιδεολογικές αγκυλώσεις και συμπλέγματα, ώστε με οδηγούς την εμπειρία και το αποτέλεσμα η προοδευτική της αναζήτηση να βρει δικαίωση στη φιλελεύθερη σκέψη».
«Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πιστεύω ότι η προσφορά της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε αποσπασματικά ούτε και επιλεκτικά. Ακριβώς, γιατί η παρουσία της συγκροτεί ένα σύνολο. Σύνολο το οποίο, ωστόσο, διατρέχουν σε κάθε στιγμή του τρία στοιχεία: η αγάπη για την ιστορία και την πατρίδα, η έγνοια για τον συνάνθρωπο, μια ελληνική λέξη που επέμενε η ίδια ότι δεν μεταφράζεται σε καμία άλλη γλώσσα, και τέλος, η τολμηρή άποψη και η γενναιότητα αυτή να διατυπώνεται ανεξάρτητα με τις εφήμερες ενστάσεις που ίσως να συναντήσει», είπε ο πρωθυπουργός και αμέσως προσέθεσε:
«Με αυτόν τον τρόπο, η πορεία αυτής της ξεχωριστής προσωπικότητας θα έλεγα ότι κατέστη “συνοδοιπόρος” της νεοελληνικής εξέλιξης τα τελευταία 100 χρόνια, σηματοδοτώντας και -παρά τις δυσκολίες και τα πισωγυρίσματα- την πρόοδό της.
Γι’ αυτό και οι γλαφυρές της διηγήσεις, δίπλα στα λιτά της αποφθέγματα, συγκέντρωναν πάντα το ενδιαφέρον όχι μόνο των διανοούμενων, κυρίως των καθημερινών ανθρώπων.
Η αφήγησή της, εξάλλου, το γνωρίζουμε όλοι καλά, υπήρξε μοναδική, γιατί ως ιστορικός έβλεπε πάντα την επιστήμη της, την ιστορία, ως κτήμα όλων. Ενώ ως πολίτης επεδίωκε πάντα να μεταφέρει το απόσταγμα εμπειριών σαν μια “σκυτάλη” στις επόμενες γενιές.
“Να κάνετε στη ζωή σας αυτό που θέλετε. Μόνο έτσι θα γεμίσετε την ψυχή σας, γιατί όπου υπάρχει το “θέλω”, υπάρχει και το “μπορώ”‘”, συμβούλευε η Ελένη πάντα τους νέους, ενώ “ο εφησυχασμός είναι η μεγαλύτερη δειλία”, επέμενε. Γιατί “όταν αρνείσαι το δικαίωμα της συμμετοχής και της επιλογής, τότε αρνείσαι την ελευθερία σου”. Για να μας καλέσει τελικά “να συνειδητοποιήσουμε ότι όποιος διστάζει να αλλάξει, δεν πρέπει να αυταπατάται ότι τάχα μένει ο ίδιος σταθερός σε ένα σημείο, διότι στην πραγματικότητα όλο και θα υποχωρεί”.
Είναι διδάγματα από τα πολλά, τα οποία άκουγα κι εγώ στις συζητήσεις μου μαζί της. Κυριολεκτικά μαθήματα, όχι απλά ιστορίας αλλά κυρίως μαθήματα ζωής».
Καταλήγοντας ο πρωθυπουργός ανέφερε: «Με ένα τέτοιο μάθημα, λοιπόν, θα ήθελα να πω και εγώ το δικό μου προσωπικό αντίο στη μεγάλη αυτή Ελληνίδα.
Ήταν σκέψεις γραμμένες στο χέρι από την ίδια σε πολυτονικό. Σε ένα χειρόγραφο το οποίο μου έδωσε το 2015, όταν με ενθάρρυνε τότε να αναλάβω την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας και από τότε το κρατώ σαν ένα πολύτιμο κειμήλιο.
Είναι ένας επίλογος που θεωρώ ότι αφορά όλους μας. Γι’ αυτό και ένα απόσπασμα το μοιράζομαι σήμερα μαζί σας: “Όταν πτωχεύσουνε οι πλούσιοι, δεν θα πλουτίσουν οι φτωχοί. Μα όταν κυβερνούν ανίκανοι, ένοχοι είναι οι ικανοί και όταν μόνο οι ανάξιοι μιλούνε για αξίες, τότε η απαξίωση θα είναι γενική”.
Καλό σου ταξίδι, αγαπημένη μου Ελένη».